Mạng xã hội giúp mở rộng quyền tự do ngôn luận, tạo điều kiện để người dân phản ánh tiêu cực, giám sát xã hội và góp phần phát hiện nhiều vụ việc vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị tích cực, không gian mạng cũng đang xuất hiện tình trạng nhiều người tự cho mình quyền điều tra, buộc tội, xét xử và kết án chỉ dựa trên những thông tin chưa được kiểm chứng.
Thực tế, chỉ từ một đoạn video ngắn, một bức ảnh thiếu bối cảnh hay một bài đăng mang tính suy diễn, nhiều tài khoản đã vội vàng quy kết đúng sai, kêu gọi tẩy chay, xúc phạm hoặc yêu cầu xử lý một cá nhân khi chưa có kết luận của cơ quan chức năng. Điều này không còn là thực hiện quyền tự do ngôn luận mà tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
Một nền tư pháp được vận hành dựa trên chứng cứ, quy trình tố tụng, quyền giải trình và nguyên tắc suy đoán vô tội. Trong khi đó, "phiên tòa mạng" thường được dẫn dắt bởi cảm xúc, áp lực từ đám đông và những thông tin chưa được xác minh. Nhiều trường hợp bị kết án trên mạng xã hội trước khi cơ quan chức năng vào cuộc, đến khi sự thật được làm rõ thì danh dự, uy tín của họ đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng và rất khó khôi phục.
Các nghiên cứu về hiện tượng "ảo giác đa số" trên mạng xã hội cũng cho thấy, một quan điểm của số ít có thể bị hiểu nhầm là ý kiến của số đông do cách thuật toán phân phối nội dung. Điều này khiến nhiều người e ngại bày tỏ quan điểm khác biệt, làm môi trường thông tin ngày càng mất cân bằng.
Việc phản ánh, giám sát xã hội là quyền của mỗi công dân, nhưng kết luận đúng sai, xác định hành vi vi phạm và áp dụng chế tài phải thuộc thẩm quyền của cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án theo quy định của pháp luật.
Tự do ngôn luận không đồng nghĩa với quyền bịa đặt, vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm đời tư hoặc phát tán thông tin sai sự thật. Phản biện xã hội không phải là công kích cá nhân, còn công luận không thể thay thế hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng.
Nhiều quốc gia trên thế giới đã ban hành các quy định nhằm kiểm soát nội dung độc hại trên không gian mạng, yêu cầu các nền tảng số có trách nhiệm ngăn chặn thông tin sai lệch, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng mạng xã hội gây ảnh hưởng đến xã hội.
Tại Việt Nam, việc tăng cường thực thi pháp luật trên không gian mạng cùng với xây dựng văn hóa ứng xử văn minh, tôn trọng sự thật và trách nhiệm khi phát ngôn là yêu cầu cần thiết. Người dân cần tiếp cận thông tin từ các nguồn chính thống, kiểm chứng trước khi chia sẻ và không để cảm xúc hay tin đồn chi phối nhận thức.
Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có tranh luận hay phẫn nộ, mà là xã hội biết đặt mọi tranh luận trong khuôn khổ pháp luật. Mạng xã hội có thể là nơi phát hiện dấu hiệu bất thường, nhưng không phải là nơi thay thế các cơ quan thực thi công lý. Khi mỗi người đều ý thức được trách nhiệm đối với những gì mình đăng tải, chia sẻ và bình luận, không gian mạng sẽ trở thành môi trường lành mạnh, góp phần bảo vệ sự thật, công lý và niềm tin của xã hội